มะขามป้อม ชื่อวิทยาศาสตร์ Phyllanthus emblica Linn อยู่ในวงศ์ Euphorbiaceae เป็นพืชพื้นเมืองของไทย จัดอยู่ในกลุ่มไม้ยืนต้น ขนาดกลางสูงประมาณ 5 – 12 เมตร ผลมีขนาดกลม ฉ่ำน้ำ สีเหลืองอมเขียวเล็กน้อย เกิดตามป่าโปร่ง ป่าเบญจพรรณทั่วไป
ในตำราไทยไม่ได้กล่าวถึงฤทธิ์ทำให้หน้าขาวหรือแก้ฝ้าแต่อย่างใด จากงานวิจัยได้ตรวจพบวิตามินซีจากผลมะขามป้อม ปริมาณ 2,700 มก. ต่อ 100 กรัม ในขณะที่ส้มมีวิตามินซีเพียง ต่อ 100 กรัม จากการเชื่อมโยงว่าวิตามินซีทำให้หน้าขาวได้ สอดคล้องกับงานวิจัยต่างประเทศ Merck ได้ผลิตสารสกัดจากผลมะขามป้อมออกจำหน่าย

โดยใช้ marker คือ emblicanin A , emblicanin B ซึ่งเป็นแทนนิน ที่มีโครงสร้างใหญ่และละลายน้ำได้ดี มีการควบคุมคุณภาพโดยใช้เครื่อง HPTLC ส่วนในประเทศไทยสถาบันวิจัยและพัฒนา องค์การเภสัชกรรม ได้วิจัยสารสกัดจากผลมะขามป้อม โดยใช้วิธีการต่าง ๆ มีการควบคุมคุณภาพโดยใช้ gallic acid เป็น marker และได้ทดสอบพบว่ามีฤทธิ์ยับยั้งเอ็นไซม์ที่ควบคุมการสร้างสารเมลานิน เป็นสารที่ทำให้ผิวคล้ำ ดังนั้นสารสกัดมะขามป้อมจะช่วยให้หน้าขาวใสอย่างเป็นธรรมชาติ ถ้านำไปผสมในเครื่องสำอางในรูปแบบต่าง ๆ
มีงานวิจัยเรื่องความปลอดภัย ประสิทธิภาพและความพึงพอใจของผู้บริโภคต่อผลิตภัณฑ์ ครีมลดความหมองคล้ำ 2 ชนิดที่มีสารสกัดมะขามป้อมและสารสกัดหม่อน งานวิจัยได้เปรียบเทียบคุณสมบัติของผิวหน้าในอาสาสมัครคนเดียวกัน ก่อนและหลังการใช้ผลิตภัณฑ์ในสัปดาห์ ที่ 2 , 4 และ 6 ตามลำดับโดยวัดปริมาณเม็ดสีเมลานินด้วยเครื่อง Maxameter ความยืดหยุ่นของผิวหน้าด้วยเครื่อง Cutometer และการระคายเคืองเป็นผื่นแดง ( erythema ) ด้วยเครื่อง Maxameter และประเมินความพึงพอใจต่อผลิตภัณฑ์ทั้งสองชนิดโดยใช้แบบสอบถาม
ผลการวิจัยพบว่า ทั้งผลิตภัณฑ์ครีมที่มีสารสกัดมะขามป้อม และ ผลิตภัณฑ์ที่มีสารสกัดจากหม่อนมีความปลอดภัยต่ออาสาสมัครโดยไม่ก่อให้เกิด การระคายเคือง พบว่าปริมาณเม็ดสีเมลานินลดลงในสัปดาห์ที่ 2 หลังจากใช้ทั้งสองผลิตภัณฑ์ ( P = 0.004 และ < 0.001 ตามลำดับ ) การเพิ่มความยืดหยุ่นให้กับผิวหนังโดยสองผลิตภัณฑ์ไม่แตกต่างกัน
มีการใช้มะขามป้อมในตำรายาอายุรเวทและตำราไทยโบราณ เป็นตัวยาในตำรับยาพิกัดตรี มีตัวยา 3 อย่าง คือ สมอไทย สมอ พิเภก และ มะขามป้อม ในพิกัดอื่นและในตำรายาอย่างอื่นอีกหลายตำรับ
ลูกอ่อน มีรสเปรี้ยวหวานฝาดขม บำรุงเนื้อหนังให้บริบูรณ์ กีดเสมหะในคอ ทำให้เสียงเพราะ แก้มังสังให้บริบูรณ์ แก้พรรดึก แก้พยาธิ
ลูกแก่ มีรสเปรี้ยวฝาดขมเผ็ด แก้ไข้เจือลม แก้เสมหะ ทำให้ชุ่มคอ ลดไข้ ขับปัสสาวะ ระบายท้อง บำรุงหัวใจ ฟอกโลหิต แก้ลม แก้โรคลักปิดลักเปิด
เอกสารอ้างอิง
- ชื่อพรรณไม้แห่งประเทศไทย
- วุฒิ วุฒิธรรมเวช เภสัชกรรมไทยรวมสมุนไพร ฉบับปรับปรุงใหม่ ISBN 974-277-178-2 หน้า 353
- ณัฐพร สุจริต และ คณะ , ความปลอดภัย ประสิทธิภาพและความพึงพอใจของผู้บริโภคต่อผลิตภัณฑ์ครีมลดความหมองคล้ำ 2 ชนิด
ที่มีสารสกัดมะขามป้อมและสารสกัดหม่อน , The Pharmaceutical and HealthScience Journal , vol . 2 no. 3 ,
Sep-Dec.2007 pp. 209-214